NGUYÊN LÝ AN TOÀN PHÓNG XẠ TRONG MÔI TRƯỜNG BỆNH VIỆN
BSNT. Trịnh Thị Ngọc, GS. TS. Mai Trọng Khoa, PGS. TS. Phạm Cẩm Phương,
Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu - Bệnh viện Bạch Mai
(Tổng hợp)
Trong y học hiện đại, bức xạ ion hóa giữ vai trò quan trọng trong chẩn đoán và điều trị nhiều bệnh lý. Phạm vi ứng dụng của bức xạ ion hoá trong y học cho các ngành bao gồm: điện quang, ung bướu và y học hạt nhân. Các kỹ thuật này đã góp phần giúp phát hiện bệnh sớm, đánh giá chính xác mức độ tổn thương, điều trị bệnh và theo dõi hiệu quả điều trị.
Bên cạnh lợi ích to lớn, bức xạ ion hóa cũng tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho cơ thể con người nếu không được kiểm soát đúng cách. Do đó, an toàn phóng xạ trong môi trường bệnh viện là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo vệ bệnh nhân, nhân viên y tế, người nhà bệnh nhân và cộng đồng,đồng thời đảm bảo hiệu quả và tính bền vững của các hoạt động y khoa sử dụng bức xạ.
An toàn phóng xạ là tập hợp các nguyên tắc, quy định và biện pháp kỹ thuật nhằm kiểm soát liều chiếu xạ, hạn chế tối đa tác hại của bức xạ ion hóa đối với con người và môi trường, trong khi vẫn đảm bảo mục tiêu chẩn đoán và điều trị.
Nguồn bức xạ sử dụng trong y học chia thành 2 loại chính:
- Nguồn bức xạ hở:
+ Dược chất phóng xạ dùng trong Y học hạt nhân để chẩn đoán và điều trị: Tc-99m, I-131, I-125,F-18, C-11, O-15, N-13, P-32, Sr-89,Re-186, Sm-153... dạng dung dịch, viên nang, khí dung. Do đó, nhân viên làm việc với nguồn phóng xạ hở: có nguy cơ bị chiếu xạ ngoài và cả nhiễm xạ trong do các chất phóng xạ thâm nhập vào cơ thể qua: đường hô hấp trên, đường tiêu hoá, qua da, ...
- Nguồn bức xạ kín:
+ Các máy chụp X quang
+ Nguồn chiếu xạ ngoài: nguồn Co-60, Gamma Knife, máy gia tốc, Cs-137, kim Radium dùng điều trị các khối u ác tính.
+ Các nguồn chuẩn để kiểm tra máy và nguồn phóng xạ đựng trong các container chì.
+ Người bệnh sau khi đã nhận liều phóng xạ điều trị
Các nguyên lý cơ bản của an toàn phóng xạ bao gồm:
- Mọi hoạt động sử dụng bức xạ trong bệnh viện phải mang lại lợi ích rõ ràng cho người bệnh và lợi ích đó phải lớn hơn nguy cơ do bức xạ gây ra.
- Trong thực hành lâm sàng:
+ Các xét nghiệm hoặc thủ thuật có sử dụng bức xạ chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết
+ Tránh chỉ định chụp chiếu hoặc thăm dò lặp lại khi không có giá trị bổ sung về mặt chẩn đoán
+ Cân nhắc các phương pháp thay thế không sử dụng bức xạ nếu hiệu quả tương đương
Việc tuân thủ nguyên lý biện minh giúp hạn chế tình trạng lạm dụng các kỹ thuật chẩn đoán sử dụng bức xạ ion hóa trong bệnh viện.
- Liều chiếu xạ phải được giữ thấp nhất có thể đạt được một cách hợp lý, còn gọi là nguyên tắc ALARA (As Low AsReasonably Achievable).
- Trong môi trường bệnh viện, nguyên lý này được thực hiện thông qua:
+ Lựa chọn liều bức xạ phù hợp với từng đối tượng bệnh nhân
+ Cá thể hóa thông số kỹ thuật theo tuổi, cân nặng và tình trạng lâm sàng
+ Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật nhằm tránh chiếu xạ không cần thiết
+ Ứng dụng các thiết bị và công nghệ hiện đại giúp giảm liều chiếu xạ
Đối với bệnh nhân, mục tiêu của tối ưu hóa là đảm bảo đủ liều để chẩn đoán hoặc điều trị hiệu quả nhưng không gây chiếu xạ dư thừa.
- Liều chiếu xạ đối với nhân viên y tế và cộng đồng không vượt quá giới hạn cho phép.
- Theo khuyến cáo quốc tế:
+ Nhân viên làm việc với bức xạ: liều giới hạn 20 mSv/năm
+ Cộng đồng: liều giới hạn 1 mSv/năm
Đối với bệnh nhân, không áp dụng giới hạn liều cứng nhắc vì liều chiếu xạ là một phần cần thiết của chẩn đoán và điều trị.Tuy nhiên, việc sử dụng bức xạ vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên lý biện minh và tối ưu hóa.
Đối với nhân viên y tế, có 5 nguyên tắc an toàn phóng xạ,bao gồm:
Thứ nhất, biện pháp đảm bảo an toàn phóng xạ khi làm việc với nguồn bức xạ kín:
+ Giảm thời gian tiếp xúc với nguồn bức xạ giúp giảm liều chiếu xạ tích lũy.
+ Giảm suất liều chiếu
+ Tăng khoảng cách giữ con người và nguồn bức xạ
+ Che chắn bằng vật liệu phù hợp: áo chì, kính chì,…
Thứ hai, biện pháp đảm bảo an toàn phóng xạ khi làm việc với nguồn bức xạ hở:
+ Thực hiện tất cả biện pháp bảo vệ như làm việc với nguồn phóng xạ kín
+ Các biện pháp bảo vệ tập thể: phân vùng làm việc; thông khí tốt; cấp thoát nước đầy đủ; dùng các vật liệu đặc biệt để bảo vệ trong các phòng làm việc với các chất phóng xạ theo các cấp độ khác nhau: phòng san liều, phòng tiêm, buồng bệnh…
+ Thực hiện các nội quy vệ sinh cá nhân: sử dụng các phương tiện phòng hộ cá nhân: quần áo phòng hộ, mũ, găng tay, áo chì, tạp dề chì phù hợp với từng loại công việc; không hút thuốc, ăn uống, trang điểm trong phòng làm việc có chứa chất phóng xạ; trước khi ra khỏi nơi làm việc với phóng xạ, phải kiểm tra nhiễm bẩn phóng xạ ở tay, chân, quần áo. Nếu phát hiện thấy nhiễm bẩn phóng xạ cần phải tẩy xạ theo quy định.
Thứ ba, biện pháp giảm liều chiếu trong cho nhân viên y tế:
+ Sử dụng phương tiện bảo hộ: quần áo, mũ, áo chì, tạp dề...
+ Không ăn uống, hút thuốc, trang điểm trong phòng làm việc.
+ Kiểm tra nhiễm bẩn phóng xạ ở tay,quần áo khi ra khỏi nơi làm việc à tẩy xạ.
+ Theo dõi liều kế cá nhân.
+ Khám sức khỏe khi tuyển chọn
+ Khám sức khỏe định kỳ.
Thứ tư, biện pháp đảm bảo an toàn cho người bệnh:
- Chỉ định đúng
+ Chống chỉ định: phụ nữ có thai,đang cho con bú.
+ Thận trọng khi dùng dược chất phóng xạ cho trẻ em.
+ Hầu hết hoạt độ phóng xạ sử dụng trong chẩn đoán bằng đồng vị phóng xạ liều chiếu ngoài ít khi vượt 1 mSv.
+ Không cần hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ.
+ Những phụ nữ ở tuổi sinh đẻ phải kiểm tra test thử thai ngay trước khi nhận liều điều trị.
+ Đối với các quy trình điều trị liên quan đến liều gây chiếu xạ đáng kể cho cơ quan sinh dục, thời gian chậm thai ít nhất phải sau 8-10 chu kỳ bán rã vật lý của đồng vị phóng xạ.
+ Với bệnh nhân ung thư tuyến giáp điều trị bằng I-131 thời gian có thai ít nhất là 12 tháng.
- Tận giảm liều chiếu
+ Giảm liều chiếu cho bệnh nhân ở mức thấp nhất
+ Máy móc thiết bị chụp chiếu phải đảm bảo các thông số về kĩ thuật để đảm bảo kết quả có chất lượng cao.
+ Khu trú trường nhìn ở mức tối thiểu cần thiết.
- Bảo vệ các cơ quan nhạy cảm với phóng xạ
+ Các cơ quan nhạy cảm với phóng xạ khi chụp, chiếu phải được che chắn bằng dụng cụ bảo vệ thích hợp
+ Chọn tư thế chụp chiếu hợp lý để bảo vệ cơ quan sinh dục
Thứ năm, đảm bảo an toàn phóng xạ cho môi trường làm việc:
- Kiểm tra ô nhiễm phóng xạ cơ sở làm việc: đo ô nhiễm mặt bàn làm việc, sàn nhà, không khí.
- Tẩy xạ bàn làm việc, sàn nhà, cá nhân, quần áo, đồ vải, dụng cụ,…
- Phân loại và xử lý chất thải phóng xạ
KẾT LUẬN
An toàn phóng xạ trong môi trường bệnh viện là yếu tố nền tảng giúp cân bằng giữa lợi ích to lớn của bức xạ ion hóa trong y học và nguy cơ tiềm ẩn đối với con người và môi trường. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên lý an toàn phóng xạ không chỉ góp phần nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị mà còn thể hiện trách nhiệm chuyên môn và đạo đức của mỗi cơ sở y tế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. GS.TS.Mai Trọng Khoa (2024), Giáo trình Y học hạt nhân, NXB ĐHQGHN
2. IAEA Nuclear Medicine Manual (2006)
3. Bộ y tế (2011), Quyết định số 3299/QĐ